Verzorging na overlijden
Wat gebeurt er bij de verzorging van een overledene?
De laatste verzorging na overlijden bestaat uit het wassen, verzorgen en aankleden van een overledene en het voorbereiden op het opbaren. Dit wordt ook wel afleggen genoemd.
Een professionele verzorger kan de laatste verzorging uitvoeren. Nabestaanden kunnen in veel situaties aanwezig zijn of bij bepaalde handelingen helpen. Wat passend is, hangt af van de omstandigheden, persoonlijke wensen en eventuele medische of juridische aandachtspunten.
In het kort
- De laatste verzorging vindt plaats nadat het overlijden is vastgesteld en de noodzakelijke schouw heeft plaatsgevonden.
- De overledene wordt gewassen, verzorgd en aangekleed.
- Nabestaanden kunnen in veel situaties bij de verzorging betrokken worden.
- Kleding, haar, sieraden en persoonlijke wensen worden besproken.
- Religieuze en culturele gebruiken kunnen een belangrijke rol spelen.
- Specialistische verzorging en thanatopraxie worden door deskundigen uitgevoerd.
- Na de verzorging volgt meestal het opbaren of vervoer naar een opbaarlocatie.
Wanneer begint de laatste verzorging?
Na een overlijden moet eerst worden vastgesteld dat iemand is overleden en vindt de noodzakelijke lijkschouw plaats. Bij een verwacht natuurlijk overlijden kan daarna de laatste verzorging worden voorbereid.
Is er twijfel over de doodsoorzaak of zijn er bijzondere omstandigheden? Volg dan de aanwijzingen van de arts, gemeentelijk lijkschouwer en eventueel de politie. Verplaats of verzorg het lichaam in zo'n situatie niet op eigen initiatief.
Twijfelt u wat u nu mag doen? Vraag de arts of uitvaartverzorger eerst of de laatste verzorging kan beginnen. Verwijder medische hulpmiddelen of implantaten niet zelf.
Wat betekent afleggen?
Afleggen is de traditionele benaming voor de laatste lichamelijke verzorging van een overledene. Tegenwoordig wordt ook vaak gesproken over laatste verzorging of overledenenverzorging.
De verzorging kan onder andere bestaan uit:
- het lichaam voorzichtig wassen en drogen;
- verzorging van het haar en gezicht;
- scheren wanneer dit bij de persoon past;
- verzorgen van mond en ogen;
- aankleden of het aanbrengen van een lijkwade;
- lichte cosmetische verzorging;
- verzorging en afdekking van wonden;
- het zorgvuldig positioneren van het lichaam en de handen;
- plaatsen van een bril of persoonlijk voorwerp.
Niet iedere handeling is in iedere situatie nodig. De verzorging wordt afgestemd op de lichamelijke situatie en de wensen van de overledene en nabestaanden.
Wie verzorgt een overledene?
De verzorging kan worden uitgevoerd door een professionele overledenenverzorger of door medewerkers die hiervoor binnen een zorg- of uitvaartorganisatie zijn opgeleid.
Volgens de richtlijn voor zorg direct na overlijden hoort ook besproken te worden of nabestaanden een rol willen hebben bij de lichamelijke verzorging. Wanneer zij dat willen, kan per handeling worden uitgelegd wat er gebeurt en waarbij zij kunnen helpen.
U hoeft niet mee te helpen. U kunt aanwezig zijn zonder iets te doen. U kunt ook eerst kijken en later beslissen of u een kleine handeling wilt uitvoeren.
Welke stappen horen bij de laatste verzorging?
| Onderdeel | Wat gebeurt er? | Welke keuze heeft u? |
|---|---|---|
| Wensen bespreken | Kleding, haar, sieraden en persoonlijke of religieuze wensen worden doorgenomen. | Vertel hoe de overledene er tijdens het leven graag uitzag. |
| Wassen | Het lichaam wordt zorgvuldig gewassen en gedroogd. | U kunt aanwezig zijn of in overleg meehelpen. |
| Verzorging | Haar, gezicht en andere zichtbare delen worden verzorgd. | Een recente foto kan helpen om een vertrouwd uiterlijk te benaderen. |
| Aankleden | De gekozen kleding of lijkwade wordt aangebracht. | U kiest kleding die bij de persoon past. |
| Persoonlijke details | Een bril, sieraad of persoonlijk voorwerp kan worden geplaatst. | Spreek duidelijk af wat bij de overledene blijft. |
| Voorbereiden op opbaren | Het lichaam en de handen worden zorgvuldig gepositioneerd. | Bespreek de gewenste houding en uitstraling. |
Mag u zelf helpen bij de verzorging?
In veel situaties kunnen nabestaanden betrokken worden bij de laatste verzorging. Dat kan heel klein zijn. U hoeft niet de volledige verzorging zelf uit te voeren.
U kunt bijvoorbeeld:
- het haar kammen;
- een hand of gezicht voorzichtig verzorgen;
- kleding aangeven;
- nagels verzorgen;
- een sieraad omdoen;
- een bril plaatsen;
- een deken of wade zorgvuldig leggen;
- een persoonlijk voorwerp neerleggen.
Vraag vooraf wat u kunt verwachten. Bij het bewegen van een lichaam kan bijvoorbeeld nog lucht ontsnappen. Een goede uitleg vooraf kan voorkomen dat u daarvan schrikt. Palliaweb adviseert zorgverleners om dergelijke veranderingen vooraf met naasten te bespreken.
Welke persoonlijke keuzes kunt u maken?
Kleding
U kunt meestal kleding kiezen die bij de persoon past. Dat kan nette kleding zijn, maar ook dagelijkse kleding, een uniform, pyjama of lijkwade. Controleer bij de uitvaartondernemer of crematorium of begraafplaats bijzondere voorwaarden stelt aan materialen.
Haar en make-up
Een recente foto kan helpen om te laten zien hoe iemand het haar droeg. Lichte cosmetische verzorging kan worden gebruikt om een vertrouwde uitstraling te benaderen.
Sieraden
Bespreek welke sieraden bij de overledene blijven en welke aan de familie worden teruggegeven. Leg afspraken over waardevolle voorwerpen bij voorkeur duidelijk vast.
Religieuze en culturele wensen
Religie en cultuur kunnen bepalen wie de overledene verzorgt, hoe een wassing plaatsvindt en welke kleding of rituelen worden gebruikt. Bespreek deze wensen zo vroeg mogelijk met de betrokken zorg- of uitvaartorganisatie.
Welke lichamelijke veranderingen kunnen na overlijden optreden?
Na overlijden verandert het lichaam. De huid kan bleker worden, het lichaam koelt af en spieren kunnen na verloop van tijd stijver worden. Ook kan bij het bewegen lucht ontsnappen of vocht vrijkomen.
Een professionele verzorger houdt rekening met deze veranderingen en kan uitleggen wat u ziet. Vraag om uitleg voordat u bij de verzorging aanwezig bent wanneer u onzeker bent over wat u kunt verwachten.
Een veranderd uiterlijk betekent niet automatisch dat afscheid nemen niet mogelijk is. Afhankelijk van de situatie kan gewone of specialistische verzorging helpen om de overledene verzorgd en herkenbaar op te baren.
Wanneer is specialistische verzorging nodig?
Na een ongeval, operatie, obductie, donatie of bepaalde ziekte kan aanvullende verzorging nodig zijn. Een gespecialiseerde verzorger kan beoordelen welke mogelijkheden er zijn.
Thanatopraxie
Thanatopraxie is een lichte vorm van balseming. De behandeling is bedoeld om natuurlijke veranderingen tijdelijk te vertragen. Het is iets anders dan de gewone laatste verzorging.
In Nederland gelden wettelijke regels voor conserverende behandelingen. Behandelingen die bedoeld zijn om een lichaam langer dan tien dagen te bewaren zijn in beginsel verboden, behalve in wettelijk bepaalde uitzonderingssituaties.
Bespreek de mogelijkheden, kosten en eventuele religieuze of persoonlijke bezwaren met een deskundige.
Wat is het verschil tussen verzorging en opbaren?
De laatste verzorging is het wassen, verzorgen en aankleden van de overledene.
Opbaren is de periode waarin de overledene daarna op een gekozen plaats verblijft, zodat naasten afscheid kunnen nemen.
Na de laatste verzorging wordt daarom meestal besproken waar en op welke manier de overledene wordt opgebaard.
Bekijk de mogelijkheden voor opbarenChecklist voor de laatste verzorging
- Controleer of de noodzakelijke vaststelling en schouw hebben plaatsgevonden.
- Vraag of er medische of juridische aandachtspunten zijn.
- Controleer of de overledene wensen heeft vastgelegd.
- Bespreek wie bij de verzorging aanwezig wil zijn.
- Kies kleding of een lijkwade.
- Neem eventueel een recente foto mee.
- Bespreek haar, make-up en scheren.
- Maak afspraken over sieraden en persoonlijke bezittingen.
- Benoem religieuze of culturele wensen.
- Vraag vooraf welke kosten worden berekend.
- Bespreek daarna de mogelijkheden voor opbaren.
Veelgestelde vragen over verzorging na overlijden
Wat betekent afleggen?
Afleggen is een traditionele benaming voor de laatste lichamelijke verzorging van een overledene. Het gaat onder meer om wassen, verzorgen en aankleden.
Mag familie helpen bij de laatste verzorging?
In veel situaties kunnen nabestaanden bij de verzorging betrokken worden. Bespreek met de betrokken zorg- of uitvaartorganisatie wat in uw situatie mogelijk is.
Moet ik aanwezig zijn bij het verzorgen?
Nee. U bepaalt zelf of u aanwezig wilt zijn of wilt meehelpen.
Welke kleding krijgt een overledene aan?
Meestal kiezen nabestaanden kleding die bij de persoon past. Dat kan dagelijkse of nette kleding zijn, maar ook traditionele kleding of een lijkwade.
Wat is thanatopraxie?
Thanatopraxie is een lichte balsemingsbehandeling die natuurlijke lichamelijke veranderingen tijdelijk vertraagt. Het is niet hetzelfde als de gewone laatste verzorging.
Wat is het verschil tussen afleggen en opbaren?
Afleggen of laatste verzorging is het verzorgen en aankleden van de overledene. Opbaren is de periode daarna waarin naasten de overledene kunnen bezoeken en afscheid kunnen nemen.
Bronnen en disclaimer
Laatste inhoudelijke controle: 15 juli 2026.
Deze pagina geeft algemene informatie voor Nederland en is geen individueel juridisch of medisch advies. De mogelijkheden kunnen verschillen door de omstandigheden van het overlijden, de locatie en de betrokken zorg- of uitvaartorganisatie. Volg bij twijfel de aanwijzingen van de arts, gemeentelijk lijkschouwer of andere betrokken deskundige.
