Ter beschikking aan de wetenschap

Lichaam ter beschikking stellen aan de wetenschap: wat doen nabestaanden?

Heeft de overledene zich tijdens het leven aangemeld als lichaamsdonor? Bel dan na de officiële vaststelling van het overlijden zo snel mogelijk het anatomisch instituut of het contactnummer dat in de donorpapieren staat.

Een registratie is geen garantie dat het lichaam daadwerkelijk wordt aangenomen. Het instituut beoordeelt dit pas na het overlijden. Wordt het lichaam niet geaccepteerd, dan moeten nabestaanden alsnog een begrafenis of crematie regelen.

1. Wat moet u direct na het overlijden doen?

De eerste stap is dezelfde als bij ieder ander overlijden: laat een arts het overlijden officieel vaststellen. Vertel de arts direct dat de overledene zijn of haar lichaam aan een anatomisch instituut heeft geschonken.

2. Wat betekent een lichaam ter beschikking stellen aan de wetenschap?

Bij lichaamsdonatie schenkt iemand het volledige lichaam na overlijden aan een anatomisch instituut van een universiteit. Het lichaam wordt gebruikt voor medisch onderwijs, training van zorgprofessionals en wetenschappelijk onderzoek.

Studenten en artsen kunnen hierdoor leren over de bouw van het menselijk lichaam en nieuwe of bestaande medische technieken oefenen en onderzoeken.

3. Wie mag toestemming geven voor lichaamsdonatie?

De overledene moet deze keuze tijdens het leven zelf hebben vastgelegd en bij een anatomisch instituut hebben aangemeld. Het instituut vraagt doorgaans om een handgeschreven, gedateerde en ondertekende wilsbeschikking of codicil.

Een wens in een algemeen wensenboek, een mondelinge uitspraak of alleen een vermelding in een testament is niet automatisch voldoende om het lichaam direct na overlijden te laten aanvaarden. Het anatomisch instituut moet de registratie kunnen controleren.

Kunnen nabestaanden de wens tegenhouden?

De overledene heeft de keuze zelf gemaakt. Het is belangrijk dat naasten daar tijdens het leven over zijn geïnformeerd, omdat zij na overlijden snel moeten handelen en weinig tijd voor afscheid kunnen hebben.

Heeft u ernstige bezwaren of bestaat onduidelijkheid over de wilsbeschikking? Bespreek dit direct met het anatomisch instituut en vraag zo nodig juridisch advies. De precieze beoordeling hangt af van de registratie en omstandigheden.

4. Is acceptatie door de universiteit gegarandeerd?

Nee. Ook wanneer iemand officieel staat geregistreerd, beoordeelt het anatomisch instituut na overlijden of het lichaam kan worden aangenomen.

Waarom kan een lichaam worden geweigerd?

Mogelijke redenen zijn onder andere:

• een medische aandoening of infectie die volgens het instituut een bezwaar vormt;
• ernstige beschadiging van het lichaam;
• recente operaties of behandelingen die conservering of onderzoek bemoeilijken;
• een niet-natuurlijke dood of noodzakelijke obductie;
• orgaandonatie of weefseldonatie die acceptatie onmogelijk maakt;
• een te grote afstand tot het instituut;
• onvoldoende opslagcapaciteit;
• een tijdelijke inschrijf- of acceptatiestop;
• andere instituutspecifieke voorwaarden.

Wat doet u bij weigering?

1. Vraag het instituut om duidelijke bevestiging dat het lichaam niet wordt geaccepteerd.
2. Bel een uitvaartondernemer.
3. Bespreek begraven of cremeren en eventuele wensen van de overledene.
4. Controleer de uitvaartverzekering en beschikbare financiële middelen.
5. Laat de uitvaartondernemer de verdere documenten en planning regelen.

5. Wie regelt vervoer en welke documenten zijn nodig?

Veel anatomische instituten werken met een vaste uitvaartondernemer of vervoerder. Volg daarom eerst de instructies van het geregistreerde instituut en schakel niet automatisch een willekeurige vervoerder in.

Afhankelijk van het instituut kunnen onder andere nodig zijn:

Vraag het instituut welke documenten exact nodig zijn. De procedure kan per universiteit verschillen.

6. Is afscheid nemen of opbaren mogelijk?

Er is meestal slechts korte tijd om afscheid te nemen voordat het lichaam wordt overgebracht. Een reguliere opbaring van meerdere dagen is doorgaans niet mogelijk, omdat het lichaam snel bij het anatomisch instituut moet zijn.

Vraag de arts of de aangewezen vervoerder hoeveel tijd er beschikbaar is en of een kort afscheidsmoment thuis, in het ziekenhuis of in de zorginstelling mogelijk is.

Is er een gewone begrafenis of crematie?

Wanneer het lichaam wordt geaccepteerd, vindt er meestal geen reguliere begrafenis of crematie met het lichaam plaats. Nabestaanden kunnen wel een afscheids- of herdenkingsbijeenkomst zonder het lichaam organiseren.

Denk bijvoorbeeld aan:

• een herdenkingsdienst op een later moment;
• een bijeenkomst met foto’s, muziek en herinneringen;
• een condoleancemoment;
• een symbolische lege kist, bloemen of een herinneringstafel;
• een bezoek aan een herdenkingsmonument voor lichaamsdonoren, wanneer het instituut dit aanbiedt.

7. Wat gebeurt er later met het lichaam en de stoffelijke resten?

Het anatomisch instituut kan het lichaam gedurende langere tijd gebruiken voor onderwijs en onderzoek. De duur verschilt per instituut en onderzoek.

Wanneer het lichaam of de lichaamsdelen niet meer worden gebruikt, regelt het instituut de verdere bestemming volgens de eigen voorwaarden. Vaak worden stoffelijke resten gezamenlijk of anoniem gecremeerd.

Krijgen nabestaanden de as terug?

Dat verschilt per instituut, maar bij verschillende Nederlandse programma’s wordt de as niet aan de nabestaanden teruggegeven. Soms wordt de as gezamenlijk verstrooid of is er een centrale herdenkingsplaats.

Controleer dit altijd vooraf in de voorwaarden van het instituut. Ga niet uit van latere teruggave van het lichaam of de as.

8. Wie betaalt vervoer, crematie en andere kosten?

De kostenverdeling verschilt per anatomisch instituut. Sommige instituten betalen het vervoer binnen een bepaald gebied en de latere crematie. Andere kosten, zoals aangifte, mortuariumkosten, vervoer buiten een regio of een herdenkingsbijeenkomst, kunnen geheel of gedeeltelijk voor rekening van de nalatenschap of nabestaanden komen.

Houd een uitvaartverzekering of andere financiële voorziening daarom in stand, tenzij u na controle van de actuele voorwaarden bewust een andere keuze maakt.

9. Verschil tussen lichaamsdonatie en orgaandonatie

10. Checklist voor nabestaanden

• Laat het overlijden officieel vaststellen door een arts.
• Vertel de arts direct dat de overledene geregistreerd lichaamsdonor was.
• Zoek de wilsbeschikking, registratiebevestiging en het meldnummer.
• Bel het anatomisch instituut of de aangewezen uitvaartondernemer.
• Vraag of het lichaam voorlopig wordt geaccepteerd.
• Vraag welke medische informatie en documenten nodig zijn.
• Vraag hoeveel tijd er is om afscheid te nemen.
• Geef geen sieraden, kleding of persoonlijke bezittingen mee zonder overleg.
• Vraag wie vervoer, aangifte en verlof tot ontleding regelt.
• Controleer welke kosten het instituut betaalt.
• Vraag wat later met het lichaam en de as gebeurt.
• Houd een alternatief plan voor begraven of cremeren klaar.
• Neem bij weigering direct contact op met een eigen uitvaartondernemer.

11. Wat is de volgende stap?

Heeft het anatomisch instituut de donatie aanvaard? Volg dan de instructies voor vervoer en bespreek als familie hoe u zonder het lichaam afscheid wilt nemen.

Wordt het lichaam niet geaccepteerd? Neem dan direct contact op met een uitvaartondernemer om verzorging, vervoer, opbaren, begraven of cremeren te regelen.

Veelgestelde vragen over een lichaam ter beschikking stellen aan de wetenschap